Beschrijving Doopsgezinde kerk

Doopsgezinde KERK (vermaning), in 1892 gebouwd naar ontwerp van architect Van der Meulen. Het ontwerp is vergelijkbaar met de drie jaar eerder gebouwde vermaning in Vlissingen. De vermaning is thans in gebruik als vermaning, als kerkruimte voor een gemeente van de Gereformeerde Kerken Vrijgemaakt en als bijeenkomstruimte voor een groep zevendedags adventisten. Het gebouw ligt met het portaal aan de rooilijn van de straat, tussen woonhuizen. Erachter bevindt zich een tuin en langs de beide zijgevels lopen stegen. Omschrijving De rode waalvorm baksteen (in kruisverband) waaruit de gevels zijn opgetrokken wordt afgewisseld met zandstenen banden en blokken (op de hoeken en rond de ramen), de dorpels zijn uit hardsteen; het dak is gedekt met een blauwe Echtse pan. De kerkruimte zelf heeft een rechthoekige plattegrond en daaraan liggen aan de lange westzijde de portaalvoorbouw en aan de oostkant de consistorie en vergaderruimten. De voorgevel (W) is symmetrisch opgezet; een vooruitliggende middenpartij onder een zadeldak dwars op de kap van de grote ruimte, bevat de hoofdingang (met dubbele grenehouten deur) met daarboven een groot tweedelig venster. Daarboven zit een klein rond venster. De geveltop eindigt met een bescheiden tympaanvormige bekroning. De muurvlakken ter weerszijden, waarover de horizontale natuurstenen banden van het portaal doorgezet zijn, hebben beide een halfrond beëindigd venster met handvorm gemetselde stijlen, geplaatst op een rond het gebouw lopende cordonlijst. Rondom de vensters zijn natuursteen blokken geplaatst. Alleen in de voorgevel zijn voor de glas-in-lood ramen ter bescherming kunststoffen ramen aangebracht. De goot rust op houten consoles die opgenomen zijn in een met bruine en gele geglazuurde klinkers gedecoreerde band. Twee driehoekige dakkapellen steken door de mansardekap heen. De identieke zijgevels (N en Z) hebben weer de horizontale banden beneden en daarboven zitten twee vensters. Een decoratieve band met een meandermotief loopt daarboven, ter hoogte van de goten in de voorgevel. Van de muurankers is decoratief gebruik gemaakt. Deze gevels worden bekroond door een klein gebogen fronton. De achtergevel (O) bevat in de as van het gebouw een aanbouw, de oorspronkelijke consistorie, die gecementeerd is. Aan de noordkant daarvan ligt een rechthoekig deel van twee bouwlagen waarvan de verdieping dateert uit 1934. De kerkruimte wordt overdekt door een mansardekap, het portaalgedeelte ligt onder een zadeldak, evenals de aanbouw op de noordhoek; de consistorie heeft een schilddak. Het kleine portaal met de grenenhouten deur herbergt de spiltrap naar het orgelbalkon en verleent middels een deur met ionische pilasteromlijsting toegang tot de rechthoekige gemeenschapsruimte. Op de vloer in de vermaning liggen houten delen. In de plaats van de oorspronkelijke banken zijn nu losse stoelen gekomen. Een eikenhouten schot schermt de toegangsdeur af. Twee kleine bankjes daarnaast dateren nog uit de bouwtijd. Het gehoute spreekgestoelte met pilasters op de hoeken en een bewerkt ruggeschot staat tegen de lange oostwand met klankbord erboven. Het is afkomstig uit de hervormde kerk te Appeltern (Gld.). De wanden zijn witgepleisterd, de benedenzone bevat een groengeschilderde lambrizering. De ramen zijn voorzien van kleurloos glas; alleen de ramen in de voorgevel bevatten nog het oorspronkelijke lichtgekleurde glas-in-lood. De balustrade van het orgelbalcon en de consoles eronder zijn van blank Amerikaans grenen. Het gebogen plafond steunt op een rondlopende lijst en smalle houten schalken. Naast het spreekgestoelte zit een deur naar een smalle dwarse gang die voert naar de consistorie en de daarnaast gelegen ruimten. In de kerkruimte hangt een koperen luchter. Waardering De doopsgezinde kerk (vermaning) met bijbehorende interieuronderdelen is van algemeen belang wegens cultuur- en architectuurhistorische waarde als representatief voorbeeld van een neo-renaissance kerkje; vanwege de gaaf ge

Bron: Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

 

Historie van de Enkhuizer "Vermaning"

Tot 1789 kwamen de doopsgezinden bijeen in een (nog steeds bestaand) gebouw op 't Zand, dat gelegen is vlakbij de huidige plaats van bijeenkomst aan het Venedie.

Plaats van bijeenkomst op 't Zand - tot 1789

In 1789 verlieten zij dit onderkomen nadat zij de leegstaande kerk van de Jansenisten (Oud-Katholieken) konden kopen.
Dit kerkgebouw was beschikbaar omdat deze parochie (St. Pancratius) in 1781 werd samengevoegd met de parochie op de Breedstraat (St. Gummarus). De kerk werd aangekocht voor fl. 600,--, t.w. fl. 500,-- voor het gebouw en fl. 100,-- voor de banken.

Voormalige kerk der Jansenisten

Tot 1892 kerkte men in deze "Jansenisten kerk". In die tijd adviseerde het gemeentebestuur deze kerk te slopen omdat hij gevaar zou opleveren voor de passerende 'goegemeente'!
Het Venedie was toen nog gedeeltelijk een gracht, die in 1903 werd gedempt.

Venedie omstreeks 1896 (met gracht) - bron: Ver. Oud-Enkhuizen

Gedempt Venedie met "Vermaning" (rechts) omstreeks 1920 - bron: Ver. Oud-Enkhuizen

De architect van de gemeente Enkhuizen ontwierp vervolgens een nieuw kerkgebouw, dat vervolgens werd aanbesteed en na sloop van de oude kerk in 1892 nieuw werd gebouwd.

De "nieuwe" Vermaning.

Heel lang werd verondersteld dat de Vermaning een origineel ontwerp was. Toen ruim 25 jaar geleden de doopsgezinde gemeente besloot haar te restaureren werd er gegraven naar alle gegevens over de kerk. Toen bleek dat in 1889 de Doopsgezinden in Vlissingen een nieuwe kerk hadden laten bouwen, die zoals hieronder blijkt, als twee druppels water lijkt op het Enkhuizer ontwerp.

Onze stadsarchitect bleek de tekeningen van zijn Zeeuwse collega te hebben "geleend" en de maten aan de Enkhuizer mogelijkheden te hebben aangepast. De kerk in Vlissingen is in 1942 door een bombardement geheel vernield. Toch is onze Vermaning door zijn stijl van bouwen zo uniek dat hij eerst op de provinciale lijst van monumenten prijkte en inmiddels op de Rijksmonumentenlijst staat.

De doopsgezinde kerk (Vermaning) in Enkhuizen geldt als een representatief voorbeeld van een neo-renaissance kerkje. De hoofdvorm en het interieur, met de aanwezige bankjes, het spreekgestoelte en de koperen luchter, zijn gaaf bewaard gebleven. Het vormt dan ook een beeldbepalend element in de straat. Het is typisch een eind 19de-eeuwse Vermaning in de bebouwde kom die openlijk aan de deur treedt. Eerdere Vermaningen 'verstopten' zich nog achter een schutting. Van kunsthistorische waarde zijn ook de in de Vermaning aanwezige bankjes, het spreekgestoelte en de koperen luchter.

 


 

Schetsen van de "Vermaningen" gebruikt vanaf de 18e eeuw: